Лажното сеќавање е психолошки феномен каде што едно лице се сеќава на нешто што не се случило или дека нешто се случило поинаку од начинот на кој се случило.
Овој феномен првично беше испитан од психолошките пионери Пјер Жене и Сигмунд Фројд. Елизабет Лофтус, од нејзиниот дебитантски истражувачки проект во 1974 година, е водечки истражувач во обновувањето на меморијата и лажните спомени.
Сугестивност, активирање на придружните информации, инкорпорирање на дезинформации и измама на извори се сугерираа да бидат неколку механизми кои лежат во основата на различни типови на погрешни запомнети феномени.
Во 1974 година, Елизабет Лофтус и Џон Палмер спровеле студија за истражување на ефектите на јазикот врз развојот на лажната меморија. Експериментот вклучува две посебни студии.
Во првиот тест, на 45 учесници им биле случајно доделени да гледаат различни видеа на сообраќајни несреќи, во кои одделни видеа покажаа судири со брзина од 20 милји на час, 30 милји на час и 40 милји на час. Потоа, учесниците пополнија анкета. Истражувањето го поставува прашањето: “Колку брзо се движеа автомобилите кога тие се разбија еден во друг?” Прашањето секогаш го прашува истото, со исклучок на глаголот кој се користи за да се опише судирот кој варира. Наместо “скршен”, другите глаголи кои се вклучени се “bumped”, “collided”, “hit” или “contacted”. Учесниците процениле судири со сите брзини до просек од 35 милји на час до нешто помалку од 40 милји на час. Доколку вистинската брзина е главниот фактор во проценката, може да се претпостави дека учесниците ќе имаат пониски оценки за судири со пониска брзина. Наместо тоа, зборот што се користел за опишување на судирот се чинел подобар да ја предвиди проценката на брзина, а не на самата брзина.
Вториот експеримент, исто така, им покажа на учесниците видеа на сообраќајни несреќи, но критичното нешто беше пораката на следењето на прашалникот. 150 учесници беа случајно ставени во категории со три услови. Оние во првиот услов беа запрашани за истото прашање како и првата студија со користење на глаголот “скршен”. Втората група беше запрашана за истото прашање како и првата студија, заменувајќи ја “разбиената” со “хит”. Конечната група не беше запрашана за брзината на падот на автомобилите. Истражувачите потоа ги запрашаа учесниците дали виделе скршено стакло, знаејќи дека во видеото немало скршено стакло. Одговорите на ова прашање покажаа дека разликата меѓу тоа дали скршеното стакло било отповикливо или не било, во голема мера зависело од употребениот глагол. Поголема група на учесници во “скршената” група изјавиле дека има скршено стакло.
Во оваа студија, првата точка што се појавила во дискусијата е дека зборовите што се користат за фразата на прашањето можат многу да влијаат на дадениот одговор. Второ, студијата покажува дека изразувањето на прашањето може да даде очекувања за претходно игнорирани детали, а со тоа и неправилна изјава за повлекување на меморијата. Оваа индикација поддржува лажна меморија како постоечки феномен.
Репликите во различни контексти, покажаа дека различните сценарија бараат различни ефекти на кадрирање за да произведат различни сеќавања.
Голем број луѓе го изгледале филмот „Војна на ѕвездите“ и повеќето од нив се убедени дека дроидот познат како C-3PO e целиот со златна боја. Но, дали знаевте дека тој всушност има една сребрена нога?
Доколку сте фан на „Војна на ѕвездите“, веројатно ја знаете и познатата сцена каде што Дарт Вејдер вели: „Лук, јас сум ти татко“ (Luke, I am your father). Но, всушност, во филмот, репликата на Дарт Вејдер е: „Не, јас сум ти татко“ (No, I am your father).
Ова се два одлични примери за феноменот познат како Мандела ефект, односно постоењето лажни сеќавања што ги делат голем број луѓе. На некој начин, ова е како колективно недоразбирање. Фразата била составена во 2009-та година кога Фиона Брум се обидела да го објасни феноменот каде што многу луѓе ширум светот верувале дека јужноафриканскиот лидер умрел во затвор во 1980-тите. Вистината е дека тој беше ослободен во 1990-та година, а подоцна беше претседател на државата и почина на 95-годишна возраст во 2013-та година.
Според теоријата на Брум, секогаш постојат повеќе реалности од секој универзум (мултиверзум) и во секој универзум има разни предмети, настани и луѓе. Па, сеќавањата за „неточните“ настани не се навистина лажни, туку се настани од паралелните универзуми кои се вкрстиле со нашиот пат.
Науката има други објаснувања за Мандела ефектот. Сето објаснување се сведува на тоа дека не можеме целосно да се потпреме на човечката меморија. Во ерата на дигиталната технологија, често ги изедначуваме нашите мозоци со компјутерски хард дискови и мислиме дека се органски складишта за нашите искуства. Но нашиот префронтален кортекс, местото каде што се складираат повеќето сеќавања, ја нема истата прецизност како и компјутерскиот хард диск.
Кејтлин Аамодт, докторски кандидат на неврологија, смета дека според она што го знаеме за мозокот, можеме да заклучиме од каде потекнува Мандела ефектот.
„Сеќавањата се организирани во мозокот така што сличните сеќавања се наоѓаат во неврони во непосредна близина. Кога се сеќавате на нешто, тие клетки можат да ја променат нивната поврзаност, што овозможува додавање нови информации. Но, бидејќи невроните кои заедно се активираат се поврзани, понекогаш може да се појават лажни сеќавања.“
Сеќавањето на нешто често активира и други сеќавања во процесот, така што ги меша сценаријата и луѓето на нови начини. Луѓето се многу подложни на лажни сеќавања или грешно толкување на сеќавања. Лажните сеќавања настануваат кога мозокот се обидува да ги исполни празнините во нецелосните сеќавања. Можно е да се измешаат слични искуства со цел да се добие целосна приказна со детали и емоционални реакции. Ова се случува кај луѓе со невролошки проблеми, како оштетување на мозокот или Алцхајмерова болест, но се појавува и кај здравите личности.
Сето ова објаснува зошто една личност се сеќава на настан што никогаш не се случил. Но што кога ова се случува кај голем број луѓе? Едно истражување од 2016-та година покажало дека 88% од онлајн испитаниците погрешно го одбрале Александар Хамилтон како некогашен претседател на САД од понудената листа. Неговото препознавање било многу поголемо за разлика од вистински претседатели на САД.
„Поради споделеното контекстуално поврзување, многу разни луѓе го формирале истото лажно сеќавање дека Хамилтон бил претседател“, изјавила Аамодт.
Таа исто така ја истакнала и моќта на сугестијата.
„Сугестијата е тенденцијата да се верува во она што другите сугерираат дека е вистина. Поради ова на адвокатите не им е дозволено да поставуваат водечки прашања кои укажуваат на одреден одговор.“
Денес постои и огромната моќ на Интернетот и неговата способност да ја зголеми грешката на човекот. Доволно е само една личност да сподели лажна информација, за повеќето да се „сетат“ на неа и да ја прифатат како точна.
„Мандела ефект“ е она што интернетот го нарекува чудниот феномен кога многу луѓе можат со најголема сигурност да кажат дека се сеќаваат на нешто на одреден начин, за подоцна да откријат дека погрешиле. Некој ова го нарекува случајност или лоша колективна меморија, меѓутоа други велат дека овој феномен постои поради присуството на паралелен универзум каде што работите на кои ние се сеќаваме се вистина во тој друг универзум, додека во нашиот се различни.
